İlhami Cəfərsoylu: “Erməni arxiyepiskopu deyirdi ki, vahid xristian cəbhəsi yaratmasaq, Türkiyəni içəridən parçalamaq olmaz”
Uydurma faktlarla özlərinə tarix “yaratmış” ermənilər Qafqaz
Albaniyasının cənub-şərq hissəsində, özəlliklə də Dağlıq Qarabağ və
Zəngəzur ərazilərində antik dövrlərdə yaradılmış maddi mədəniyyət
nümunələrinə iddia edirlər. Bu bölgədə yaradılmış mədəniyyətin
ermənilərə aiddiyyatı varmı? Qərb ictimai rəyində hakim “Qarabağ
xristian sivilizisiyasının mərkəzidir” fikrinin “Qarabağda yaradılmış
mədəniyyətin müəllifi inanc etibarilə xristian olan Qafqaz albanlarının,
yəni türklərindir” fikrinə çevrilməsi istiqamətində hansı addımlar
atılıb
“KarabakhİNFO.com” beynəlxalq e-jurnalının suallarını
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Qədim dillər və
mədəniyyətlər şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru İlhami
Cəfərsoylu cavablandırır:
-Qafqaz Albaniyasının şərqində, o cümlədən Qarabağ ərazisində
formalaşmış xristian mədəniyyətinin ermənilərə heç bir aiddiyyatı
yoxdur. Bu istiqamətdə 20 ildir obyektiv elmi araşdırmalar aparılıb və
bu nəticəyə gəlinib ki, ermənilər bu ərazilərə gəlmədirlər. Ancaq hələ
də qaranlıq olan məsələlər var. Ermənilər özlərini hay adlandırırlar.
Ancaq hayların tarixi, yaşadıqları coğrafi ərazilər var. Bu, Suriyanın
şimalından, Türkiyənin cənubundan, Kilikiya dağlarına qədər olan ərazidə
yaşayıblar. Haylar qədim bir tayfadır, erməni tamamilə başqadır. İstər
erməni olsun, istər hay, onların Albaniyada heç bir haqqı yoxdur və
orada yaşamayıblar. Bununla bağlı tarixşünaslığın, o cümlədən dil
tarixinin qarşısında çətin bur sual durur. Biz sübuta yetrməliyik ki,
haylarla ermənilərin əlaqəsi yoxdur. Son tədqiqatlarda göstərilir ki,
hay türk əsilli tayfalardan biridir. Qədim mənbələrin 90 faizində onlar
“Ay” adlanır. Niyə? Çünki bayraqlarında ay şəkli var, aya sitayiş
edirdilər. Ay uzanan h ilə deyiləndə bəzi mənbələrdə belə yazılır.
Hayların ermənilərlə heç bir genetik qohumluğu yoxdur. Alban, aran, hay
nəsilləri Qafqazda, Türkiyə ərazisində hətta qədim Misirdə yanaşı
yaşayıblar. Onların hər üçü bizim əcdadlarımızdır.
- Bəs dil qohumluğu necə?
– Hayların dilinə gəlincə, onların ermənilərlə heç bir dil əlaqələri
yoxdur. Hayların dili iltsaqidir, indiki ermənilərin dili fleqtiv
dilidir. Fleqtiv dili fars, alman dilinə bənzəyir. İlsaqi dillər türk
dilləri də daxil olmaqla bir sıra dillərdir. İltsaqi dillərdə sözün kökü
dəyişməz qalır, şəkilçi ilə yeni məna yaranır. Hay xalqının dili
tamamilə türk dilinə uyğun gəlir. Amma indiki erməni dilində bəzi sözlər
var ki, onlardan alınmadı. Həmin sözlər bizlərdə də işlənir, onlarda
da. Məsələn, yeraltı dünyanın sahibinə haylar da, Azərbaycan və
Türkiyədə yaşayan etnoslar da gor deyirlər. Qədim aran nəsli, qədim hay
nəsli suya su, göyə gök, yerə yer, vulkana atma deyirdilər. Onlarla belə
söz var. Qrammatik quruluşa görə, qədim hay dili türk dillərindən
biridir. Sadəcə, sami dillərinin təsirinə məruz qalıblar. Onların yazılı
dillərində də fərqlər var. Haylar igid xalq idilər. Pələng növü olan,
dağlarda yaşayan barsları ov etmək üçün hazırlayırdılar. Həmin barsa
qədim hayca it deyirdilər. Qrabar dilində bu ins yazırlır. Ona görə ki,
ənənə samilərdən gəlirdi. Hayların yaratdığı xırda, orta səviyyəli
knyazlıqlar türk mənşəli idi. Məsələn, hay nəslindən biri Sarukdu. Yəni
Sarı. Amma indiki erməni və digər hind-Avropa dillərində sarı sözü
yoxdu. Erməni xalqı 17-18 etnosdan yaranıb. Hayların onlara aiddiyyatı
yoxdu. Haylar assuriyalılar, əhəmənilər tətəfindən şimala
sıxışdırıldılar. Musa Xorenlinin maraqlı bir fikri var: (yeri gəlmişkən,
“erməni tarxiçisi” hesab edilən Musa Xorenli özü də erməni deyil-İ.C)
“O yerdəki hay dilində danışanların ölkəsi qurtarır, o yerdə Sisakan
dilində danışan xalqın ölkəsi başlanır. Bu yer hara idi? İndiki Ağrıdağ,
Sisyan, İrəvan çökəkliyi. Haylar belə indiki Ermənistan ərazisinə
keçməyib. Tarixən indiki Ermənistan bizim torpağımız olub”.
– Bəs “erməni” etnonimi haradan meydana çıxıb?
– “Erməni” adı haqqında bir neçə fikir var. Onları təkrar etmək
istəmirəm. VII əsrdə yaşamış tarxiçi suriyalı səlnaməçi Sebeos yazır ki,
Şirin aramey qızıdı. Bəzi ədəbiyyatçılar, o cümlədən erməni tarixçiləri
buna istinadən Şirini erməni hesab edirlər. Amma erməni sözü necə əmələ
gəlib? Eramızdan əvvəl VII əsrin sonu, VI əsrin əvvəllərində Ərəbistan
yarımadasında yeni bir etnik dalğa yarandı. Əvvəlki dalğa amoreylər idi.
Yəhudi və ərəblərin əcdadı. Onlar gəldilər vuruşa-vuruşa Suriya,
İsraildən keçdilər, indiki Türkiyə ərazisində hetlərlərlə savaşdılar,
geri çəkildilər. Tədricən oturaq həyata keçdilər. İkinci dalğa arameylər
idi. Bunlar da sami mənşəli idi. Ərəbistan yarımasından hücum etdilər,
Aralıq dənizinin sahilindən Suriyaya çatdılar. Burada hetlərlə
vuruşdular, onlar da məğlub oldular. Xeyli hissəsi oturaq həyata keçdi.
Onların böyük bir qolu indiki Türkiyənin cənubunda, Suriyanın şimalında
Kilikiya qərbində məskunlaşdı. Azərbaycandan ora köçən kimmer tayfa
başçılarından Bərdək adlı biri onlar üzərində hökmran oldu. Kimmer hakim
tayfa oldu, ərəblərin əcdadı isə məğlub nəsil oldu. Onların və digər
xalqların qarışığından erməni xalqı yarandı. Erməni adı amorey və aramey
ərəb tayfalarının adından yaranıb. İrəvanda ən böyük hava limanı
Metsamordu. Mets erməni dilində böyük deməkdi, Amor ərəb tayfasının
adıdı.
Assuriya ilə Babil arasında müharibə oldu. Bərdək Babilin tərəfini
tutdu. Assuriya məğlub olandan sonra Babil hökmdarı Bərdəkin xalqına
toxunmadı, onlara ixtiyar verdi ki, yaşadıqları torpağa hakim olsunlar.
Burada knyazlıq yarandı. Tədricən bu hakim sinfi türk, xidmət edən tayfa
isə ərəb olan bu xalq digər etnoslarla qaynadı, indiki erməni xalqı
formalaşdı. 1946-cı ildə nəşr olunmuş kitabında Pyatrovski də bunu
sübuta yetirib.
-Ermənilərin Van gölü sahilinə Kilikiyadan gəldiyinə dair fikirlər də var…
-Yuxarıdan qeyd etdiyim dövlət Suriyanın şimalında, Türkiyənin
cənubunda, Kilikiyanın qərbində yarandı. Amma bu o demək deyil ki, o
dövrdə yaranan erməni dili indiki erməni dilinə tam oxşayırdı, xeyr!
Sonra dəfələrlə dəyişdi. Erməni knyazlıqları iki yerə bölündülər. Bir
hissəsi İranın təsiri altına düşdü, bir hissəsi yunanların. Qədim erməni
yazılı dili də iki yerə bölünür. Yunanların təsirində olanlarla İranın
təsiri altında olanlar bir-birini başa düşmürdülər. Çox sonralar vahid
erməni anlayışı yarandı. Bu proses birinc dünya müharibəsi ərəfəsində
başa çatdı. Dünyanın yenidən bölüşdürülməsi məsələsi vardı. O zaman
İstanbulda Malatiya Ormanyan adlı bir erməni arxiyepiskopu vardı-, o bir
kitab çap etdirir. Yazır ki, indiki Türkiyədə erməni adı altında çoxlu
xalqlar və kilsələr gizlənir. Onlar müstəqildilər, bir-birindən asılı
deyillər, müxtəlif dillərdə danışırlar. Sadəcə qriqorian məzhəbində
olduqlarına görə, onları erməni adı altında birləşdirmək olar. O,
yazırdı ki, vahid xristian cəbhəsi yaratmasaq, Türkiyəni içəridən
parçalamaq olmaz. Bu kitab Parisdə, sonra Sankt-Peterburqda çap olundu.
Arxiyepiskopun bu fikri xristian dairələrinin diqqətini cəlb etdi.
Türkiyəyə xristian missionerlər gəldi, onlar işə başladılar. Aysorlardan
başqa digər xristian etnik qrupları erməni adı altında birləşdirdilər.
Onların çoxu erməni dilini bilmirdi. Çoxu aysor, qıpçaq, xəzər dilində
danışırdı. Xristian olduqlarına görə, onları erməni adı altında
birləşdirdirlər. Əsas niyyət xristian xalqları Türkiyəyə qarşı qoymaq,
Türkiyəni içəridən dağıtmaq idi. Onların arasında Amışka adlı bir
xristian kəndi vardı. Osmanlı sultanının əmri ilə ermənilər Anadoludan
köçürülməyə başladılar. Ermənilərin çoxu Suriyaya köşürüldü. Bir sıra
kəndlər, o cümlədən həmin kənd köçmədi. Dedilər ki, biz xristian olsaq
da, erməni deyilik, türkük, Beyrəklə Selcan Xatunun nəslindənik. Türkiyə
müharibədən çıxdı, ancaq iqtisadi cəhətdən çox gerilədi. Missionerlər
həkim, mühəndis adı ilə yenidən Anadoluya qayıtdılar, hansı kəndlər ki
islamı qəbul etmişdi, həmin kəndlərin əhalisini yenidən xristian
etdilər. Həmin kəndlərdən bir neçəsinin əhalisi türk idi. Və yuxarıda
qeyd etdiyimiz kimi Beyrəyin nəslindəndir. “Dədə Qorqud” kitabında yazır
ki, Beyrək həbsdə olanda xristian qızı Selcan onunla görüşə gəlir.
Beyrək “mənim sevgilim var” deyib araya qılınc qoyur. Əslində belə
deyil. Beyrək o qızla evlənir, ondan övladları olur. Beyrəklə Selcandan
bir nəsil əmələ gəlmişdi. O nəsil sürgün olunana qədər deyirdilər ki,
biz Beyrəyin nəslindənik. Ancaq o zaman bəzi paşalar bunun əhəmiyyətini
anlamadılar, onları köçürdülər.
-Son araşdırmalar Qafqaz albanlarının dilinin
tarixşünaslıqda “Erməni qıpçaqçası” adlanan dil olduğunu üzə çıxarıb.
Qafqaz albanlarının aparıcı etnosu qıpçaqlar idi?
– Qafqaz albanları 26 tayfadan ibarət idi. Ən yayğın dil təbii ki,
qıpçaq idi. Ancaq qıpçaqlar təkcə Albaniyada yaşamırdılar. Gürcüstanda
da yaşayırdılar. Gürcüstan çarlarının ordusunu əsasən qıpçaqlar təşkil
edirdi. Konkret alban dilinə gəlincə, görkəmli alim Ə.Dəmirçizadə
albanları xaldeylərlə bağlayır. Xaldeylər (sözün kökündə “al” durur-İ.C)
qədim bir mədəni tayfadır. Şumerdə Ur şəhərini onlar yaradıb. Mixi
yazılara baxanda bunun doğru olduğunu gördüm. Albanlar Şumer tayfası
olan Xaldeylərin içindən çıxıblar. Qəbul olunmuş fikrə görə, albanlar
tarix səhnəsinə eradan əvvəl IV əsrdə çıxıblar. Makedoniyalı İsgəndərlə
Əhəməni şahı Dara arasında döyüşdə albanların adı çəkilir. Amma 2
qiymətli mixi yazı var albanlar barədə. Bu yazılardan biri İrəvandan 25
kilometr aralı Göyçə gölünə yaxın Atamxan adlı kənddə qayalara yazılıb.
Eradan əvvəl 782-ci ildə. Urartu çarı II Argişti qayaya yazdırıb ki,
“Mən bu ölkəyə hücum etdim, albanların ölkəsini xaraba qoydum”. Qədim
Urartu mətnində, xaldey dilində belədir: “Uru kur albani missibili”.
Türkiyənin Kayseri şəhərinin yaxınlığında qədim yazılar tapılıb. Bizim
əlimizdə Yankovskinin oxuduğu mətnlər var. Deməli, qədim bir qaladır.
Qala yandırılıb, yerində Kültəpə qalıb. Ordakı yazılarda alban icması
haqqında məlumat var. Orda alban icmasının nə qədər adamları var, hansı
məbədləri var, nə qədər gümüş külçələri var. Bu yazılar sübut edir ki,
Qafqaz albanlarının tarixi daha qədimdir. Məlum olur ki, qəbul olunmuş
fikrə görə, eradan əvvəl IV əsr yox, eradan əvvəl XIV əsrdə alban xalqı
vardı. Bu istiqamətdə tədqiqatları davam etdirəcəyik.
